Lịch sử và sự phát triển của ngành siêu âm chẩn đoán tại Việt Nam (1986-2016)

CLS: Siêu âm tim thai thông liên thất
21/03/2019
Vai trò của chương trình hợp tác Việt – Pháp trong ngành chẩn đoán hình ảnh Việt Nam
30/03/2019

Lịch sử và sự phát triển của ngành siêu âm chẩn đoán tại Việt Nam (1986-2016)

1082 lượt xem

LỊCH SỬ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH SIÊU ÂM CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆT NAM (1986-2016)

 BS NGUYỄN QUÝ KHOÁNG

       

Tổ tiên chúng ta có dạy: “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”. Chính vì thế mà nhân dịp Hội nghị Siêu âm toàn quốc đầu tiên, tôi xin phép được cùng quý anh chị em đồng nghiệp điểm lại các sự kiện đã đưa đến sự thành lập của ngành Siêu âm chẩn đoán tại Việt Nam cũng như sự phát triển cho đến bây giờ để biết và nhớ đến những bậc thầy và đàn anh, đàn chị đã đóng góp để chúng ta có những thành tựu như hiện nay.

I. LỊCH SỬ NGÀNH SIÊU ÂM CHẨN ĐOÁN TẠI VIỆT NAM:

 

Tại Hà Nội, năm 1978, máy siêu âm đầu tiên là máy HOLOSCAN do Pháp viện trợ cho GS TÔN THẤT TÙNG, máy thô sơ và người làm siêu âm bụng đầu tiên là GS HOÀNG KỶ với học trò đầu tiên là BS NGUYỄN DUY HUỀ, nay là Phó giáo sư-TS.

 

Tại TP Hồ Chí Minh, năm 1985, GS BÙI SỸ HÙNG, giám đốc BV Phụ sản Từ Dũ đã nhận 1 máy Siêu âm Aloka do Pháp tặng để khám về Sản Phụ Khoa.

Năm 1985, bà URSULA NGUYỄN đã tặng cho bệnh viện tỉnh Khánh Hòa một máy Siêu âm 2D và năm 1989, bà cũng tặng cho bệnh viện Đà Nẵng một máy siêu âm 2D khác.

 

Tại Huế, năm 1988, GS PHẠM NHƯ THẾ, Giám đốc bệnh viện trung ương Huế đã nhận ra sự ích lợi của Siêu âm chẩn đoán nên dù trong điều kiện kinh tế khó khăn đã dùng máy xét nghiệm sinh hóa cũ từ nguồn viện trợ đi trao đổi với một bệnh viện ở Nghệ An để lấy về một máy siêu âm sách tay cũ cũng từ nguồn viện trợ. BS Huỳnh Thị Tuyết Tâm có đôi chút kinh nghiệm về Siêu âm trong thời gian đi học tại CHDC Đức được phân công thành lập phòng Siêu âm và chịu trách nhiệm chính.

 

Nhưng phải kể từ năm 1986, ngành Siêu âm Việt Nam mới thật sự được thành lập tại Việt Nam với sự đào tạo rất bài bản của các chuyên gia về Siêu âm Đức và Pháp do lời mời của Viện Sĩ DƯƠNG QUANG TRUNG, giám đốc Sở Y Tế Tp. HCM kiêm Hiệu trưởng TTĐT CBYT Tp HCM, nay là ĐHYK Phạm Ngọc Thạch:

 

 

1. Năm 1986 TS ULRICH MECKLER, Chủ tịch Hội Siêu âm TP. Frankfurt, CHLB ĐỨCđến Tp HCM mở khóa Siêu âm Bụng tổng quát đầu tiên cho 25 bác sĩ Việt Nam. Đi kèm theo ông có bà Sybille WEBER (Tổng thư ký Hội Hành Động giúp đỡ Việt Nam -Hilfsaktion VN) và BS NGUYỄN SỸ HUYÊN (Đại diện Hội người Việt Nam tại CHLB Đức) và 2 máy Kontron Sigma 1do Hội Hilfsaktion VN mua tặng.

 

Bà Sybille Weber, Tổng thư ký Hội Hilfsaktion-VN

 

Lớp học được tổ chức tại khoa X Quang Bệnh viện Nhân Dân Gia Định, lần đầu tiên là tháng 4 năm 1986, lần thứ hai một năm sau với khóa học nâng cao. Vậy là sau năm 1987, TS U. Meckler chưa có dịp trở lại Viêt Nam. Tuy nhiên với 2 khóa chỉ kéo dài vỏn vẹn 4 tuần nhưng các BS Việt Nam đã học rất nhiều điều mới lạ, đây có thể nói là nền tảng cho sự phát triển của ngành Siêu âm chẩn đoán của Việt Nam sau này. Tài liệu giảng dạy về Siêu âm Bụng của TS U.Meckler đã được BS Nguyễn Sĩ Huyên dịch từ tiếng Đức sang tiếng Việt để các học viên dễ theo dõi, từ cách khám siêu âm Bụng căn bản đến triệu chứng học siêu âm và chẩn đoán bệnh.

 

Năm 1988, BS Phan Thanh Hải đã được mời qua Frankfurt để cùng với TS U.Meckler đi dự Hội nghị Siêu âm quốc tế tại Lugano, Thụy Sĩ.

 

Khai giảng lớp Siêu bụng khóa 1 năm 1986.

Từ trái sang phải:VS Dương Quang Trung, BS Nguyễn Sĩ Huyên,

BS LTK.Vân (thông dịch viên), TS Ulrich Meckler, KS Gruun.

 

TS U.Meckler và các BS dự khóa học Siêu âm bụng đầu tiên

năm 1986 tại Bệnh viện Nhân Dân Gia Định.

 

 

Một buổi giảng thực hành Siêu âm chẩn đoán bụng của TS.U.Meckler

 

2. Đồng thời với sự giúp đỡ của bác sĩ và các nhà từ thiện CHLB Đức, từ năm 1987 thành phố Grenoble, Pháp quốc, đã cử các bác sĩ Sản phụ Khoa PIERRE GILG và GILLES BLACHE sang Việt Nam giảng dạy về Siêu âm Sản phụ Khoa và Siêu âm tiền sản tại Bệnh viện Phụ sản Từ Dũ và tại Trung Tâm Đào Tạo TP. HCM. Rồi năm 1989, BS MARC ALTHUSER cũng từ Grenoble sang dạy lớp Siêu âm Tim đầu tiên rồi cứ cách vài năm, BS Marc Althuser lại qua Việt Nam cùng với một số đồng nghiệp Pháp tổ chức hội nghị Việt-Pháp về Sản Phụ Khoa tại bệnh viện Hùng Vương.

 

 

Hình trái: BS PIERRE GILG (người thứ 5 tính từ bên phải) cùng VS DƯƠNG Q.TRUNG (đứng bên trái BS P.GILG), GS BÙI SĨ HÙNG (đứng ngoài cùng bên phải) và BS PT.HẢI (đứng ngoài cùng bên trái).

Hình phải: BS PIERRE GILG đang hướng dẫn viêc khám siêu âm

 

 

Hình chụp tại cửa chính của TTCĐYK Medic năm 1989.

Từ trái qua phải: BS PT.HẢI, BS M.ALTHUSER, BS G.BLACHE, BS NQ.KHOÁNG.

II-PHÁT TRIỂN NGÀNH SIÊU ÂM TẠI VIỆT NAM

   

Cuối khóa 2 năm 1987, BS Phan Thanh Hải được bầu làm Chủ tịch Hội Siêu âm TP.Hồ Chí Minh. Sang năm 1988, Hội Hilfsaktion VN gửi tặng cho TP. Hồ Chí Minh 4 máy Siêu âm Kontron Sigma 20.

 

Ngoài ra, năm 1989, Hội Hilfsaktion VN cử một kỹ sư người Đức tên là Hoeffner đi cùng với BS Phan Thanh Hải ra Hà Nội i tặng 2 máy Siêu âm Kontron Sigma 1, một cho bệnh viện Bạch Mai và một cho  bệnh viện Việt Đức đồng thời hướng dẫn thực hành trên các máy này.

 

Năm 1990, Hội này cũng tặng cho bệnh viện trung ương Huế và bệnh viện Đà Nẵng mỗi nơi một máy Kontron Sigma 1 để khám cho bệnh nhân.

 

Vậy là hội Hilfsaktion VN đã giúp cho Nước ta một cách hết sức nhiệt tình và hiệu quả, đó là :

 

1/ Về tri thức: cử TS U.Meckler qua TP.Hồ Chí Minh 2 lần để giảng lý thuyết lẫn thực hành Siêu Âm Bụng tổng quát mức cơ bản và nâng cao.

 

2/ Về vật chất: tặng cho các bệnh viện TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Huế và Đà Nẵng  một số máy Siêu âm mới để các bác sĩ có thể thực hành và chẩn đoán cho bệnh nhân.

 

Vậy là sau 5 năm đầu, TP. HCM đã có một đội ngũ BS Siêu âm Bụng tổng quát, Sản phụ Khoa, Tim mạch tạm đủ để tổ chức các lớp siêu âm cho các thế hệ đàn em và học trò.

 

Ngành Siêu âm chẩn đoán đã lớn dần với sự nhân lên của các bác sĩ Siêu âm trên toàn quốc cùng với sự đầu tư máy siêu âm của các bệnh viện công và tư tại tất cả các tỉnh, huyện khắp Việt Nam.

 

A.   PHÁT TRIỂN NGÀNH SIÊU ÂM TẠI MIỀN NAM VIỆT NAM

  Từ 25 bác sĩ Siêu âm đầu tiên, nay số bác sĩ siêu âm đã lên đến vài ngàn. Từ 2 máy Siêu âm, nay số máy lên đến cả ngàn. Do đâu mà có những thay đổi này? Đó là nhờ công tác huấn luyện, nghiên cứu và báo cáo khoa học trong và ngoài nước, công tác đào tạo liên tục, tu nghiệp nước ngoài v…v. Thêm vào đó là các công ty ngoại quốc đã tổ chức những hội thảo để giới thiệu các loại máy siêu âm. Bộ Y Tế và các Sở Y tế tỉnh- thành thấy được vai trò quan trọng của Siêu âm nên đã đầu tư cho các bệnh viện công mua các máy siêu âm từ 2D đến Doppler màu rồi 3D-4D. Giờ đây là các máy Siêu âm đàn hồi (Elastography) đang được chiếu cố. Ngoài ra có các bệnh viện và các phòng khám tư cũng được trang bị các máy siêu âm hiện đại để cạnh tranh với nhau. Siêu âm chẩn đoán đã trở thành một chuyên khoa mà nhiều bác sĩ, nhất là các bác sĩ trẻ mới ra trường đua nhau đăng ký học.

 

Hội thảo giới thiệu máy cũng như thao tác máy của hãng Meiwa Aloka với các Bác sĩ 

của hội Siêu âm TP.Hồ Chí Minh mở rộng năm 1990.

 

A1- CÁC HOẠT ĐỘNG TẠI TTCĐYK MEDIC

 

BS Phan Thanh Hải khi được bầu làm chủ tịch Hội Siêu âm TP.HCM đang giữ chức Chủ nhiệm Bộ môn CĐHẢ Trung tâm Đào tạo, nay là ĐHYK Pham Ngọc Thạch. Được sự chỉ đạo của VS Dương Quang Trung, BS Hải đã mở lớp Siêu âm tổng quát đầu tiên năm 1991, sáng thực tập tại một số bệnh viện trong thành phố, chiều học lý thuyết tại TTCĐYK Medic do một số BS học viên lớp của TS U.Meckler giảng dạy. Giáo trình do mỗi giảng viên tự soạn dựa theo các bài giảng của TS U.Meckler, các tài liệu trên Internet và sách Anh – Pháp.

 

  • Công tác huấn luyện Siêu âm chẩn đoán

(Từ lớp Siêu âm Medic-ĐHYK Phạm Ngọc Thạch đến lớp SAMSUNG Sono School)

 

  Lớp Siêu âm Medic-TT Đào Tạo (ĐHYK Phạm Ngọc Thạch) có thể nói là lớp Siêu âm chẩn đoán đầu tiên trong nước, mỗi năm 1 khóa Siêu âm tổng quát 3 tháng và 1 khóa siêu âm Sản phụ khoa 2 tháng rưỡi, kéo dài liên tục từ năm 1991 đến 2013 nghĩa là tổng cộng đã có 23 khóa Siêu âm tổng quát và 19 khoá Siêu âm Sản phụ khoa. Mỗi khóa Siêu âm tổng quát có khoảng 200 học viên, còn khóa Sản phụ khoa thì khoảng 150 học viên.

 

      Tuy nhiên đến đầu năm 2013, có một sự thay đổi lớn về cách đào tạo để nâng cao chất lượng các bác sĩ siêu âm thay vì chạy theo số lượng. BS Giám đốc TT.CĐYK Medic đã hợp tác với Công Ty Samsung và ĐHYK Phạm ngọc Thạch thành lập lớp Samsung Sono School, mỗi năm mở liên tiếp 4 khóa Siêu âm : Bụng tổng quát, Sản phụ khoa, Mạch máu, Cơ xương khớp. Mỗi lớp Samsung Sono School chỉ tuyển tối đa 50 học viên. Công ty Samsung cung cấp 3 máy Siêu âm Doppler màu để các học viên có thể thực tập tại chỗ mà không phải đến các bệnh viện thực tập, nhờ đó họ được các bác sĩ Siêu âm của TTYK Medic hướng dẫn trực tiếp. Ngoài ra, công ty Samsung còn hỗ trợ học phí vào lễ bế giảng cho các học viện hoàn thành tốt khóa học.

 

Đại diện của Công Ty Samsung và BS Phan thanh Hải, GĐ TT Medic

 

Lễ bế giảng lớp Siêu âm mạch máu Khóa 2 tại TT.Medic ngày 22/01/2016

 

  • Sinh hoạt chuyên môn tại TTCĐYK MEDIC

       

Từ khi thành lập TTCĐYK MEDIC đến nay, nghĩa là 26 năm, BS PT.Hải luôn luôn quan tâm đến việc trau dồi chuyên môn cho các bác sĩ, trước nhất là các bác sĩ công tác tại Medic, kế đến là các bác sĩ ở các đơn vị bạn muốn được cập nhật kiến thức. Để tiện việc thông báo cũng như trao đổi chuyên môn, BS PT.Hải đã thành lập từ lâu một trang Web với địa chỉ: www.medic.com.vn :

 

 

 

Gần đây, BS Hải mở một cổng thông tin điện tử mới với địa chỉ là: contact@medic.com cho các bác sĩ, bệnh nhân và các đối tác để việc liên lạc và trao đổi được hữu hiệu hơn.

 

 a/ Chương trình EDU(CATION) MEDIC từ 2008-2016

 

BS Hải đã tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên môn hàng tuần, vào mỗi trưa thứ bẩy, từ 13h đến 14h, ngoài ra còn tổ chức mỗi tối thứ năm, từ 19h đến 20h, vào tuần lễ thứ 2 cho khối Siêu âm và tuần lễ thứ 3 cho khối X Quang-CT-MRI. Hai tuần còn lại dành cho khối Nội soi- Cận lâm sàng và Phòng khám. Bất kỳ bác sĩ dù ở đơn vị nào muốn tham gia cũng được.

 

 b/ MEDIC US (ULTRASOUND) TEACHING CASES

 

Tính đến ngày 3/12/2016 có 407 ca bệnh lý được đưa lên Website của TTCĐYK MEDIC có đối chiếu lâm sàng với kết quả điều trị và giải phẫu bệnh để mọi người, dù ở xa đều có thể học hỏi.

 

 c/ Nghiên cứu khoa học và tham gia các hội nghị khoa học

 

Mỗi bác sĩ công tác tại Medic làm về CĐHẢ nói chung và Siêu âm nói riêng phải luân phiên báo cáo mỗi tuần về những trường hợp hay hoặc khó mà mình đã gặp để rút kinh nghiệm và để các đồng nghiệp đều học được. Ngay cả các bác sĩ ở bệnh viện Bình An, Kiên Giang và bệnh viện Medic Cà Mau cũng có thể theo dõi trực tiếp được các buổi sinh hoạt khoa học qua mạng và lâu lâu cũng tham gia báo cáo.

 

Ngoài ra, BS Hải cũng khuyến khích các bác sĩ đăng ký nghiên cứu các đề tài khoa học dài hạn để đi báo cáo trong nước hoặc quốc tế. Đã có không ít bác sĩ đi báo cáo hoặc đem “Poster” đến các hội nghị như WFUMB(1), AIUM(2), RSNA(3), ICR(4), ECR(5)…Trung tâm CĐYK Medic tìm các hãng máy Siêu âm tài trợ cho các báo cáo viên đi dự hội nghị hoặc chính Trung Tâm Medic tài trợ.

 

Một số bài nghiên cứu khoa học đã được đăng trong các tạp chí Y khoa trong nước hoặc quốc tế.

 

BS Khoáng với “poster” về Sán lá gan lớn tại RSNA 1999 và nghiên cứu này đã được

đăng trong tạp chí Diagnostic imaging-Asia Pacific.

 

Các bác sĩ trẻ của TTCĐYK Medic lần lượt tham gia các hội nghị khoa học trong nước và quốc tế.

 

Các BS Siêu âm 3 miền tại Hội nghị WFUMB năm 2006 tại Seoul, Hàn quốc.

 

 d/ Phụ đạo về thực hành siêu âm tại TTCĐYK MEDIC

 

  Để giúp cho các bác sĩ mới học về Siêu âm chẩn đoán có thể khám Bụng chuẩn, được sự khuyến khích của BS Hải, BS Khoáng đã hướng dẫn Siêu âm cho tất cả các bác sĩ, không phân biệt các em đang học từ lớp nào: Medic, ĐHYK Phạm Ngọc Thạch, Bệnh viện ĐHYD Tp HCM, Bệnh viện Chợ Rẫy, các tỉnh… mỗi chiều tối, từ 17h đến 19h tại phòng Siêu âm lầu1, TTCĐYK Medic. Đây chỉ là lớp phụ đạo, giúp nâng cao khả năng khám siêu âm bụng và Sản phụ khoa, chứ không cấp chứng chỉ. Số học viên có thể từ vài người đến vài chục người tùy đợt. BS Hải đã cho gắn một màn LCD lớn để người ngồi xa cũng có thể nhìn thấy.

Một buổi phụ đạo thực hành Siêu âm tại Medic và hình chụp kỷ niệm nhân ngày Nhà giáo 20/11/2015.

 

Ngoài ra, vào cuối năm 2014, chúng tôi có lập một trang Web: www.cdhanqk.com  để đưa các bài giảng về chẩn đoán hình ảnh nói chung và Siêu âm chẩn đoán nói riêng mà chúng tôi đã giảng trong 26 năm qua dưới dạng Power point (đặc biệt có những bài thiết thực về Siêu âm Doppler màu của BS Nguyễn Quang Trọng) hầu các đồng nghiệp và sinh viên có thể truy cập dễ dàng vì không cần đăng nhập.

 

 e/ Lớp dạy giải phẫu (anatomy) bằng máy Siêu âm

       Từ năm 2014, TTCĐYK Medic hợp tác với ĐHYK Tân Tạo tại Long An (do GS Bùi Duy Tâm, một Việt Kiều ở Hoa Kỳ, nguyên là chủ nhiệm bộ môn Sinh hóa ĐHYK Saigon trước 1975, làm khoa trưởng) để mở một lớp đầu tiên trong nước dạy Giải phẫu học bằng máy Siêu âm. Người phụ trách là BS NGUYỄN THIỆN HÙNG, Trưởng Khoa Siêu âm TT. Medic và trước đây là giảng viên Bộ môn Giải phẫu của ĐHYD Tp.HCM. Mỗi sáng thứ bảy hàng tuần, có khoảng 100 sinh viên ĐHYK Tân Tạo đến dự lớp học này tại giảng đường lầu 5 TTCĐYK Medic. BS HÙNG đã lập một giáo trình và một atlas về giải phẫu trình bày qua kỹ thuật Siêu âm cho các sinh viên Y khoa Tân Tạo.

 BS Nguyễn Thiện Hùng đang khám và giảng giải phẫu bằng máy Siêu âm

cho các sinh viên Đại học Tân Tạo tại TT.Medic.

 

 

A2- CÁC HOẠT ĐỘNG NGOÀI TTYK MEDIC

 

Tại Tp Hồ Chí Minh còn có những lớp:

– Siêu âm thực hành bụng tổng quát tại ĐHYK Phạm Ngọc Thạch.

– Các lớp Siêu âm bụng và mạch máu tại BV. Chợ Rẫy và ĐHYD cũng như các lớp Siêu âm Tim tại Viện Tim và tại Bệnh viện Chợ Rẫy…

– Ngoài ra, không thể không nhắc đến các lớp đào tạo liên tục (CME) về Phổi, Tiêu hóa, Nhi, Thần kinh, Cơ xương khớp… mà Hội CĐHẢ Tp.HCM đã tổ chức rất tốt trong vài năm gần đây cũng như những hội nghị CĐHẢ Tp HCM mở rộng hàng năm.

– Thêm vào đó, còn có các hội thảo của các công ty như GE, Siemens, Toshiba, Aloka, Hitachi … đã giúp cập nhật kiến thức cho các bác sĩ CĐHẢ nói chung và Siêu âm nói riêng.

 

B.   PHÁT TRIỂN NGÀNH SIÊU ÂM TẠI MIỀN BẮC

 

1- Siêu âm ở miền Bắc thực sự bắt đầu vào năm 1989 nhờ sự viện trợ 2 máy Kontron sigma 1 của hội Hilfsaktion CHLB Đức cho Bệnh viện Việt Đức và Bệnh viện Bạch Mai.

 

2- Về huấn luyện đào tạo:

 

Lớp siêu âm bụng thực sự được mở ở HN vào tháng 2 năm 1992 gồm 20 học viên, còn trước đấy chỉ đào tạo theo phương pháp “cầm tay chỉ việc”.

 

 Siêu âm sản: mở đầu là GS Phan Trường Duyệt và BS Vũ Quý Nhân, Bv Phụ sản trung ương với máy siêu âm Aloka thế hệ đầu tiên đơn giản.

 

Siêu âm tim: GS Phạm Gia Khải mở lớp đào tạo năm 1992.

 

– Tổ chức quốc tế đầu tiên giúp đào tạo siêu âm tại Hà Nội là tổ chức Médecins du Monde của Pháp mà dẫn đầu là GS Philippe Devred.

 

GS HOÀNG KỶ, GS VŨ LONG, PGS HUỀ và các BS “Medecins du monde” cùng các bác sĩ học viên.

 

 

Hiện nay, tất cả các bệnh viện trung ương, hầu hết các Bệnh viện Tỉnh và Bộ môn CĐHẢ của các trường đại học đều có các khóa đào tạo siêu âm từ 3 đến 4 tháng. Trong chương trình đào tạo sau đại học gồm: Định hướng Chuyên khoa, CK1, CK2, Nội trú, Cao học của các Bộ môn CĐHẢ, bộ môn Sản Phụ khoa, bộ môn Tim Mạch của các trường đại học Y đều có chứng chỉ đào tạo siêu âm.

 

  1. Siêu âm trong mổ được BV Việt Đức sử dụng từ năm 1995. Ngoài ra, tại các bệnh viện trung ương và nhiều tuyến tỉnh đã có siêu âm nội soi thực quản, dạ dày và siêu âm nội soi trực tràng.
  2. Hiện nay siêu âm là chỉ định đầu tiên cho các thăm khám ổ bụng, thận – tiết niệu – sinh dục, sản phụ khoa, vú, tuyến giáp – vùng cổ, tim – mạch.

 

Các giáo sư Pháp và PGS-TS HUỀ hướng dẫn các học viên trong các lớp huấn luyện Siêu âm.

Xem trang 2